Słowo „apokryf” z greckiego apokryphos znaczy „ukryty przed oczami ludzi, tajemny”. Nazwa ta obejmuje utwory, które pomimo pewnego podobieństwa do ksiąg znajdujących się w Biblii nie zostały włączone do kanonu Pisma Świętego, chociaż mają charakter religijny. Ponieważ poszczególne wyznania chrześcijańskie uznają różną ilość ksiąg za kanoniczne, niektóre z tych akceptowanych przez rzymskich katolików są uważane za apokryfy przez Kościoły protestanckie.
Apokryfy dzieli się na żydowskie i chrześcijańskie. Te pierwsze obejmują 15 (14) ksiąg, które w niektórych edycjach Biblii drukuje się w suplemencie pomiędzy Starym a Nowym Testamentem. W większości znalazły się one w Septuagincie (tłum. greckim) i mogły być uznawane przez żydów aleksandryjskich za kanoniczne. W dużej mierze przetrwały dzięki gminom chrześcijańskim.
Ich pojawienie się tłumaczą dwie teorie. Pierwsza mówi, że kiedyś istniały dwa kanony żydowskie: jeden w Palestynie, drugi w Aleksandrii. Z kolei według drugiej do II wieku po Chr. wcale nie można mówić o kanonie Starego Testamentu, a kiedy już powstał, to apokryfy znalazły się w trzeciej jego części i uznawane były za ważne pisma religijne, ale traktowano je mniej autoratywnie, miały mniejsze znaczenie dla wyznawców. Do najważniejszych niekanonicznych ksiąg żydowskich Starego Testamentu należą: Księga Mądrości, Księga Tobiasza, Księga Judyty, Księga Estery (w zasadzie greckie dodatki do niej), opowieść o Zuzannie, Mądrość Syracha. Często mają one wysoką wartość literacką. Są ważne, ponieważ jako młodsze od pism kanonicznych rzucają światło na kulturę hebrajska, jej religię czy politykę.
Z czasem słowa „apokryf” zaczęto używać jako nazwy dla pism z późnej epoki hellenistycznej i wczesnorzymskiej, które nigdy nie osiągnęły statusu quasi-kanonicznego. Ich właściwa nazwa to „pseudoepigrafy”. Ponadto apokryfami nazywamy pisma chrześcijańskie niezaliczone do kanonu Nowego Testamentu.
Apokryfy chrześcijańskie mogły pełnić różne funkcje. Nieraz tylko dopełniały dzieła będące już w obiegu, ale czasem ich autorzy mieli ambicję wyprzeć swoją twórczością to, co już istniało. Były takie, które pełniły rolę rozrywki, ale niektóre szerzyły idee potępiane przez Kościół. Powstawały przede wszystkim dlatego, że wierni byli ciekawi, jak dokładnie mogło wyglądać życie osób opisanych w Ewangeliach. Szczególnym powodzeniem cieszyły się motywy biblijne: żywot Matki Boskiej i dzieciństwo Jezusa.
Wyróżniamy kilka gatunków apokryficznych Nowego Testamentu:
Ewangelie – uzupełniają momenty w życiu Chrystusa, którym mało miejsca poświęca sama Biblia. Opisują np. cuda, jakich doznawały osoby spotykające Jezusa-Niemowlę, opisywały Jego życie codzienne i młodość. Zdarzały się wśród nich treści sprzeczne z obrazem Zbawiciela utrwalonym w kanonie, np. Jezus zabijający człowieka, który przez przypadek go potrącił. O dzieciństwie Chrystusa mówią takie apokryfy jak Protoewangelia Jakuba i Ewangelia Tomasza. Ta pierwsza powstała prawdopodobnie w II wieku w Palestynie, wywarła duży wpływ na europejską kulturę, cenione są jej wartości artystyczne. Oto jej fragment:
1.I wyszedł nakaz od cesarza Augusta, aby spisać wszystkich, którzy byli w Betlejem judzkim. I rzekł Józef: „Ja zapiszę moich synów. Cóż jednak uczynię z tą dzieweczką? Jak mam ją zapisać? Jako moją żonę? Wstydzę się. Może jako córkę. Wiedzą synowie Izraela, że nie jest moją córką. Oto godzina Pańska uczyni, jak zechce”.
2.I osiodłał osła, i posadził ją, i syn jego prowadził (osła), i Samuel postępował za nimi. I zbliżyli się do trzeciego kamienia milowego, i odwrócił się Józef, i ujrzał, że jest smutną, i rzekł: „Być może to, co jest (w jej łonie), sprawia jej ból”. I znowu odwrócił się Józef, i ujrzał, że śmieje się, i rzekł do niej: „Maryjo, cóż z Tobą się dzieje: to widzę Twoje oblicze roześmiane, to smutne.” I rzekła doń: „Ponieważ dwa ludy widzę Józefie, przed moimi oczami: jeden płacze i lamentuje, i drugi, który cieszy się i śmieje”.
(cyt. za: K. Bukowski, Biblia a literatura polska. Antologia, Warszawa 1990, s. 15)
Inne ewangelie apokryficzne mówią m. in. o zstąpieniu Jezusa do piekła i Jego triumfie nad siłami zła (Ewangelia Nikodema) lub o nauczaniu pomiędzy zmartwychwstaniem a wniebowstąpieniem (ewangelie gnostyckie).
Dzieje apokryficzne – powstawały w II i III wieku, opowiadały o działalności apostołów, nie brakowało w nich wątków fantastycznych, ich bohaterom przypisywano niesamowite czyny. Przykładowo w Dziejach Piotra (180-190 r.) opisana jest rywalizacja pomiędzy Szymonem-Piotrem a Szymonem Magiem. Apostoł sprawia, że pies zaczyna mówić, suszona ryba ożywa, a zmarły zostaje wskrzeszony. Z kolei Mag próbuje wzbić się do nieba. Dokument kończy scena ukrzyżowania Piotra. Natomiast w powstałych w tym samym czasie Dziejach Jana mowa jest o misji w Azji Mniejszej. Zamieszczone w nich kazania apostoła głoszą, że Jezus nie miał ciała rzeczywistego, mógł poszczególnym osobom ukazywać się w różnych postaciach, a gdy chodził, nie zostawiał śladów. Inne dzieje apokryficzne to Dzieje Andrzeja, Dzieje Tomasza, Dzieje Pawła.
Listy apokryficzne – rzadko spotykane. Przykładem może być Trzeci list św. Pawła do Koryntian albo List Tytusa. Ciekawostką są Listy Pawła i Seneki – rzekoma korespondencja pomiędzy apostołem a rzymskim filozofem.
Wymienić można jeszcze kilka apokryfów nowożytnych, które także zdradzają chęć uzupełnienia treści Biblii: Ewangelia Ery Wodnika, Księga Arkcho, Ewangelia Józefa, List z nieba.
Lektura apokryfów chrześcijańskich może pomóc zrozumieć pobożność pierwszych chrześcijan, ponieważ są w nich opisy liturgii, modlitw, legend, poglądów teologicznych, a także postaw wobec takich kwestii jak: polityka, męczeństwo, płeć, rodzina. Wskazują one na kierunki religijne, jakie istniały wewnątrz chrześcijaństwa. Rozpoczynają też charakterystyczne potem dla literatury średniowiecznej zainteresowanie cudownością, fantastyką, a także opisywanie życia świętych w sposób przypominający już inny gatunek literacki – legendę.
Źródła:
K. Bukowski, Biblia a literatura polska, Warszawa 1990.
Encyklopedia biblijna, pod red. P. J. Achtemeira, Warszawa 1999.
Słownik wiedzy biblijnej, pod red. Matzgera, M. D. Coogana, Warszawa 1997.
Autor: Joanna Wiśniewska