Za twórcę gatunku epickiego „bajka literacka” uważa się żyjącego w VI w. p.n.e. Ezopa, chociaż w pierwotnej formie ma ona pochodzenie ludowe. Zaliczamy ją do literatury dydaktycznej ze względu na morał, który często jest wprost sformułowany na początku lub na końcu utworu. Jednak przede wszystkim ma ona być odbiciem świata ludzi, ich cechy oddawane są za pomocą zwierzęcych alegorii.
Alegoria nie jest stricte literackim chwytem artystycznym, eksploatują ją także sztuki plastyczne. W samej literaturze jest to motyw mający znaczenie dosłowne i przenośne z tym, że to drugie musi być jednoznaczne, zrozumiałe dla wszystkich ludzi wychowanych w danym kręgu kulturowym. W bajce zwierzęta nie tylko są bohaterami przedstawionych wydarzeń, ale także reprezentują zalety, wady lub atrybuty ludzi. Przyporządkowanie tych cech często ma korzenie jeszcze w dawnych wierzeniach ludów pogańskich. Przykładowo lis jest uosobieniem przebiegłości, kruk próżności, lew odwagi (potem też władzy), zając tchórzliwości, mrówka pracowitości, baran głupoty, pies wierności.
Nie zawsze bohaterami bajek muszą być zwierzęta, czasem są nimi ludzie (np. I. Krasicki Dewotka, Abuzei i Tazir, Kulawy i ślepy; A. Mickiewicz Przyjaciele), niekiedy różne skupiska wody (np. I. Krasicki Potok i rzeka, Ocean i Tangus rzeka, Strumyk i fontanny), a także przedmioty (I. Krasicki Talar i czerwony złoty, Księgi) oraz pojęcia abstrakcyjne (I. Krasicki Człowiek i zdrowie).
Bajka może mieć formę epigramatyczną lub narracyjną. Pierwszą charakteryzuje zwięzłość; w kilku wersach zarysowany jest problem (konflikt), szybko podane jest jego rozwiązanie i płynąca z niego nauka. Z kolei bajka narracyjna jest dłuższa, prezentuje świat przedstawiony utworu i szczegółowiej mówi o biegu wydarzeń.
Jan Trzynadlowski twierdzi, że bajka epigramatyczna wykształciła się dzięki skupieniu elementów istotnych dla jej sensu i eliminację tych, które nic nie wnoszą do nadrzędnego celu całości. Za taki utwór badacz uznaje Głębię Leonarda da Vinci:
„Ach, jakże mnie ta głębia przygnębia!
- Westchnęła głębia.
„No, no, no!”
- Odpowiedziało dno.
(Leonardo da Vinci, Głębia, tłum. L. Staff, s. 116)
Jednak podporządkowanie wszystkich elementów bajki pod jeden cel mogło oznaczać, że będzie ona zbyt dosłowna, dlatego konieczne było zastosowanie zabiegu antropomorfizacji i ożywienia przyrody nieożywionej. Dzięki temu utwór nabierał charakteru parabolicznego, czyli poza sensem dosłownym, wynikającym bezpośrednio z treści, można w nim odnaleźć sens uniwersalny, ogólnoludzką mądrość, nawet jeśli jego argumentacja była historyczna, ściśle związana z realiami epoki, w jakiej została napisana.
Trzynadlowski wyróżnił też dwa rodzaje bajek: sytuacyjne i sentencjonalne. Pierwszy z nich charakteryzuje się związkiem pomiędzy sytuacją zarysowaną w utworze a sentencją (morałem). W drugim sentencja nie musi być wcale wyodrębniona, jej sens wynika z obrazowania albo odpowiedniej kompozycji.
Chociaż bajka została zaadoptowana na gruncie literatury polskiej już w XVI wieku przez Biernata z Lublina, to najsłynniejszym polskim bajkopisarzem jest żyjący w XVIII wieku Ignacy Krasicki. W gatunku tym cenił on jasność, prostotę, zwięzłość i obrazowanie prawdy o świecie, tak aby ludzie, którzy ją czytają mogli czerpać z niej naukę. Podporządkował on gatunek celom dydaktycznym i moralizatorskim, choć – jak zaznaczają niektórzy badacze – narrator bajek Krasickiego zdaje się opowiadać raczej po stronie silnych zwycięzców niż słabych i skrzywdzonych ofiar. W swoich utworach „książę poetów” starał się pokazywać, jakie prawa rządzą światem, prezentował sylwetki okrutnych władców, rekonstruował mechanizm międzyludzkich stosunków. Poza tematyką moralną poruszał też w bajkach problemy polityczne i społeczne: Wino i woda, Chleb i szabla; często miały one zabarwienie satyryczne, np. Pieniacze.
Zdzisław Libera zwraca uwagę na program filozoficzny obecny w bajkach Krasickiego, zgodny z klasycystyczną zasadą umiaru, która powinna rządzić nie tylko zasadami tworzenia sztuki, ale także życiem społecznym. Należy zatem cenić wartość pracy, poprzestawać na małym, w życiu kierować się zdrowym rozsądkiem. Choć słowo „bajka” kojarzy się ze zmyślaniem, nieprawdą, to ten gatunek miał przypominać o niewątpliwie prawdziwych wadach i zaletach ludzkiej natury.
Źródła:
Encyklopedia szkolna. Literatura i nauka o języku, pod red. A. Z. Makowieckiego, Warszawa 1995, s. 686.
Słownik terminów literackich, pod red. J. Sławińskiego, Wrocław 1998, s.55-56.
Zdzisław Libera wstęp do: I. Krasicki, Bajki, Warszawa 1974, s. 5-10.
Jan Trzynadlowski, Bajka i przypowieść w tegoż: Małe formy literackie, Wrocław 1977, s. 109-121.
Autor: Joanna Wiśniewska