Biblia to też literatura. Jednak nie zawsze było to takie oczywiste. Zainteresowanie Biblią jako dziełem literackim rozpoczęło się dopiero na przełomie XVIII i XIX wieku. Wcześniej nikt nie kwestionował, że Pismo Święte wywierało zasadniczy wpływ na rozwój europejskiej kultury, inspirowało przedstawicieli wszystkich sztuk. W czasach trwania romantyzmu zainteresowano się innym problemem – czy na treść Pisma Świętego miały wpływ inne niż judaistyczna tradycje literackie. Odpowiedź brzmiała: tak.
Wiele literatur starożytnego Wschodu wywarło swój wpływ na treść Starego Testamentu. Odnajdziemy w nim mity syryjskie i kananejskie, Księga Genesis nosi ślady epopei mezopotamskiej (Gilgamesz, Enuma elisz), natomiast Księga Judyty i Księga Estery wschodniego romansu historycznego. Z czasem problematyka badań nad Biblią zaczęła się rozszerzać, dzisiaj analizujemy język i literackie struktury Pisma Świętego: znaczenie słów i metafor, warstwę liryczną dzieł, a także obecność gatunków literackich.
Łacińskie słowo „biblia” znaczy tyle co „księga”, a „testamentum” oznacza „przymierze”. Na Stary i Nowy Testament składają się księgi uważane przez żydów i chrześcijan za natchnione przez samego Boga. Kanon ksiąg jest różny dla poszczególnych wyznań. Żydzi uznają tylko 39 ksiąg Starego Testamentu, liczbę tę przejęły także chrześcijańskie wyznania protestanckie, oczywiście dodając do nich Nowy Testament. Katolicy uznają 46 ksiąg Starego Testamentu (siedem dodatkowych to tzw. księgi deuterokanoniczne, ich natchnienie poddawano w pierwotnym Kościele w wątpliwość) i 27 Nowego Testamentu. W Kościele prawosławnym kanoniczne są wszystkie księgi, które znalazły się w Septuagincie.
Tradycyjnie biblijne księgi dzielimy na trzy grupy: historyczne (np. Pięcioksiąg Mojżesza, Księga Sędziów, ewangelie), dydaktyczne (pouczające, np. Księgi Mądrościowe, Koheleta, Hioba, Listy św. Pawła) i prorockie (np. Księga Izajasza, Apokalipsa). Każda z biblijnych ksiąg dzieli się na rozdziały, a te na wersety, dzięki temu łatwo można odnaleźć w niej dany fragment, np. Wj 1,2 oznacza Księgę Wyjścia, rozdział pierwszy, werset drugi.
Stary Testament pisano w językach hebrajskim i aramejskim, z czasem tłumaczono go na grekę, natomiast Nowy Testament powstał w języku greckim. Początkowo treść Biblii miała postać podania ustnego, często zapisywano je kilka wieków po ich powstaniu (Pięcioksiąg Mojżesza mówi o historii z XIII w. p.n.e., a spisano go w VI-V w. p.n.e.). Można jednak przypuszczać, że treść podań przekazywana była z dużą dokładnością, czemu przysłużyć się mogła zarówno specyfika ludów plemiennych, jak i specyficzne zabiegi mnemotechnicznie, które odcisnęły swe piętno na treści Biblii. Żydowskie dzieci uczono właśnie „na pamięć”, tzn. powtarzały one za rabbim mówioną przez niego sentencję. W samej Biblii wskazuje się na jej rytmiczność, symetrię zdań i opisów, powtórzenia, paralelizmy, dialogowanie, dramatyzowanie sytuacji.
Zgodnie z wiarą żydowską i chrześcijańską Biblia powstawała pod natchnieniem Ducha Świętego, ale przy współudziale ludzi. Według teologii natchnienie biblijne to bezpośredni, pozytywny i nadprzyrodzony wpływ Boga na wolę piszącego, choć nie znosi ono wolności osobistej samego pisarza. Zatem tekst jest osadzony w tych realiach, w jakich żył autor, prezentuje jego świadomość i wiedzę o świecie. Człowiek ten nie mógł zatem opisać np. ewolucji gatunków, bo nic o niej nie wiedział. Zdaniem Kościoła nie oznacza to jednak, że tekst Biblii pozostaje w sprzeczności z wynikami odkryć naukowych. Zadaniem Pisma Świętego nie jest przyrodniczo-techniczny opis świata, ale powiedzenie religijnej prawdy, że jego stworzycielem jest Bóg bez względu na to, jak nauka opisze sam proces powstawania. Ponadto Biblia jest księgą uczącą mądrości, mówiącą jak żyć, aby zachować przymierze z Bogiem. Opisuje ona także historię zbawienia, proces w którym Pan podnosi ludzkość ku sobie.
Tezę, że Biblia i nauka nie wykluczają się, ale wzajemnie uzupełniają można utrzymać właśnie dzięki wgłębieniu się w literackość tej pierwszej. Sobór Watykański II zaznaczył, że aby poprawnie zrozumieć sens słowa Bożego, należy najpierw rozpoznać rodzaj literacki wykorzystany do zapisania danego fragmentu, zwrócić uwagę na jego indywidualne cechy. W Biblii odnaleźć można siedem tzw. większych modeli rodzajowych: historiografię, prawo, teksty prorockie, lirykę, literaturę mądrościową, apokaliptykę, list. W ich obrębie istnieje wiele mniejszych gatunków literackich. Dzięki takiemu spojrzeniu na Pismo Święte poprawne odczytanie historii o stworzeniu świata będzie uwzględniało, że opisana ona została za pomocą poetyckiego obrazu. Prawidłowemu odczytaniu treści Biblii służy hermeneutyka biblijna.
Najważniejsze tłumaczenia Biblii na język polski:
1) Biblia królowej Zofii (szaroszpatacka) – sporządzona w XV wieku dla żony Władysława Jagiełły. Przetłumaczona z Wulgaty i wzorów staroczeskich. Nie zachowała się w całości.
2) Nowy Testament, tłum. Stanisław Murzynkowski – pierwszy drukowany przekład w języku polskim (1551), charakteryzuje się krótkimi i zrozumiałymi zdaniami.
3) Bibllia Leopolity (1561, 1575), tłym. Ks. Jan Nicz – wierna Wulgacie, dobra od strony literackiej.
4) Biblia brzeska (1563) – dba o oddanie sensu, ale nie o dosłowność. Przekład kalwiński.
5) Biblia nieświeska (1572), tłum. Szymon Budny – zachowana w duchu ariańskim, zawiera liczne objaśnienia, w których m. in. odrzucone zostało bóstwo Chrystusa.
6) Biblia (1599), tłum. ks. Jakub Wujek – pięknem jej języka zachwycali się m. in. Mickiewicz, Słowacki i Sienkiewicz. Ukazała się już po śmierci tłumacza (1597), a pierwotny przekład został nieco zmodyfikowany przez komisję jezuicką.
7) Biblia gdańska (1632) – najważniejszy przekład protestancki (luterański).
8) Stary Testament (1883-1914), tłum. Izaak Cylkow – tekst hebrajsko-polski, charakteryzuje się piękną, jasną polszczyzną.
9) Biblia Tysiąclecia (pierwsze wydanie w 1965 roku) – przekład z języka hebrajskiego i greckiego, pracowało nad nim około 40 biblistów.
10) Biblia poznańska (1974/1975) – ukazała się w trzech tomach, ma obszerniejsze komentarze niż Biblia Tysiąclecia.
Źródła:
K. Bukowski, Biblia a literatura polska, Warszawa 1990.
S. Sawicki, Biblia a literatura. Wprowadzenie do obrad, w: Biblia a literatura, pod. red. S. Sawickiego, J. Gotfryda, Lublin 1986, s. 7-17.
Autor: Joanna Wiśniewska