W języku polskim słowo „kazanie” pochodzi od „kazać” znaczącego tyle co „mówić”, „przemawiać”. W staropolszczyźnie funkcjonowały też inne nazwy pochodzące z łaciny: oratio, sermo (pierwotnie używane w odniesieniu do kazań ewangelicznych), collatio (kazanie wieczorne), a także homilia, czyli komentarz do wybranego fragmentu Biblii, przeznaczony do lektury na dany dzień, czytany w czasie nabożeństwa. Dla chrześcijan najważniejszym kazaniem ewangelicznym jest wygłoszone przez Chrystusa Kazanie na Górze.
Zostało ono opisane w Ewangelii św. Mateusza i jest prawdopodobnie kompilacją powiedzeń Chrystusa zebraną z dwóch źródeł. Jego treść składa się z:
1. Zaprezentowania tła;
2. Udzielenia ośmiu błogosławieństw;
3. Zapewnienia, że dawne Prawo nie ustało, trwa nadal, a Chrystus przyszedł je wypełnić;
4. Pouczenia, aby praktykować sprawiedliwość wobec innych w takich sprawach jak: zabójstwo, cudzołóstwo, rozwód, przysięga, zadośćuczynienie, miłość nieprzyjaciół;
5. Zachęty do praktykowania sprawiedliwości wobec Boga: jałmużna, modlitwa, post;
6. Zakazu polegania na fałszywych bogactwach;
7. Rady, aby poniechać trosk i zmartwień;
8. Zalecenia wstrzymania się od osądzania innych;
9. Zakazu marnowania tego, co cenne;
10. Zalecenia spokoju mającego źródło w przekonaniu, że Bóg wysłuchuje modlitw;
11. Końcowych ostrzeżeń i zachęt.
Pierwszymi kaznodziejami byli zakładający gminy chrześcijańskie apostołowie, zwyczaj ten przekazywali swoim uczniom. Przez pierwsze sześć wieków kazania głoszono w ważne święta i wigilie świąt, w czasie postu lub jakiegoś szczególnego wydarzenia. W 813 roku synod w Remis zatwierdził ich mówienie w językach narodowych. Po czasach upadku sztuki kaznodziejskiej (X-XI w.) przeżywa ona swój renesans w wieku XII. Dzieje się tak dzięki działalności coraz liczniej fundowanych uniwersytetów. Duży wkład w ten proces miały też zakony dominikańskie i franciszkańskie. Kazania uniwersyteckie były zbierane w tomy, każdy z nich przeznaczano na dane uroczystości: na niedziele i święta, na czas wielkopostny czy wspomnienie świętego.
Rozróżniano dwa główne typy kazań: kazania tematyczne oraz homilie. Pierwszy wywodził się z tradycji retorycznej i miał formę zbliżoną do traktatu i rozprawy teoretycznej na temat teologiczny. Zadaniem homilii było wytłumaczenie treści biblijnej w sposób przystępny dla prostych ludzi. W jej schemacie wyróżnia się część analityczną – wyjaśniającą prawdy wiary zawarte w komentowanym fragmencie Pisma Świętego oraz syntetyczną, pokazującą praktyczne zastosowanie tych prawd.
W Polsce rozwój kaznodziejstwa rozpoczął się w XIII wieku dzięki działalności zakonów dominikanów i franciszkanów. Kazania wygłaszano w języku narodowym, ale zazwyczaj spisywano je po łacinie. Jednak w literaturze polskiego średniowiecza mamy dwa ważne przykłady realizacji tego gatunku napisane po polsku: Kazania świętokrzyskie i Kazania gnieźnieńskie. Pomagają one w rekonstrukcji języka, jakim posługiwali się ludzie żyjący w średniowieczu, ale także rzucają światło na kulturę tamtych czasów. Należy pamiętać, że głoszone w kościołach kazania były rodzajem literatury, z którą kontakt mógł mieć każdy, bez względu na wykształcenie czy status materialny.
Kazania świętokrzyskie są najstarszym zabytkiem polskiej prozy średniowiecznej i zachowały się tylko w niewielkiej części. Odnalazł je Aleksander Brückner w 1890 roku w bibliotece w Petersburgu. Znajdowały się w oprawie starego kodeksu pochodzącego z klasztoru Świętego Krzyża w Górach Świętokrzyskich, stąd wzięła się ich nazwa, choć najprawdopodobniej zostały napisane gdzie indziej. Rękopis pochodzi z około połowy XIV wieku, a napisany jest według zasad XIII-wiecznej sztuki oratorskiej. Zawiera on fragmenty kilku kazań, a ich prymitywna pisownia ma wiele form językowych (gramatycznych, leksykalnych), które w XIV wieku wyszły z użycia. Zalicza się je do tzw. kazań akademickich, przeznaczonych dla słuchaczy wykształconych, dlatego mają strukturę uroczystej wypowiedzi kaznodziejskiej. Najpierw w łacińskim cytacie podany jest temat, potem jego przekład na konkretne sytuacje (temat pomocniczy), a następnie rozwinięcie. Kazania świętokrzyskie mają wiele wyznaczników stylu retorycznego: apostrofy, wyliczenia, powtórzenia, alegorie, paralelizmy składniowe, a ich fragmenty pisane są prozą zrytmizowaną.
Kazania gnieźnieńskie pochodzą z początku XV wieku, ich nazwa wzięła się od miejsca przechowywania kodeksu, w którym zostały spisane. W kodeksie są 103 kazania, z czego 10 napisanych po polsku; mają one prawdopodobnie dwóch autorów. Pięć z nich jest długich, pięć krótkich. Są one z pewnością przeróbkami kazań łacińskich, ich wartość artystyczna jest niższa niż Kazań świętokrzyskich. Zapewne były kierowane do szerszego kręgu odbiorców, dlatego język Kazań gnieźnieńskich bliższy jest wypowiedzi potocznej.
Źródła:
Encyklopedia biblijna, pod red. P. J. Achtemeira, Warszawa 1999.
Encyklopedia języka polskiego, pod red. S. Urbańczyka, M. Kucały, Wrocław 1999.
Słownik literatury staropolskiej. Średniowiecze. Renesans. Barok , pod red. T. Michałowskiej, Wrocław 2002.
Autor: Joanna Wiśniewska