Komedia jest siostrą tragedii, zrodzoną dla utrzymania równowagi w świecie gatunków literackich. Tak jak tamta miała być poważna i wywoływać w odbiorcach silne przeżycia, tak ta musiała bawić. Patosowi, zwartej kompozycji i jednolitemu, wysokiemu stylowi przeciwstawiła wesołość, luźną budowę oraz różnorodność stylistyczną.
Na początku należy wprowadzić rozróżnienie na komedię staroattycką i nowoattycką. Ta druga jest przeobrażoną na gruncie miejskim wersją pierwszej, ma charakter mieszczańsko-obyczajowy i stała się podstawą dla rozwoju gatunku w nowożytnej Europie. Jednak zachowała podstawowe cechy staroattyckiej, dlatego właśnie jej poprzedniczce należy przyjrzeć się dokładniej.
Genezy komedii greckiej poszukuje się w różnych źródłach. Pierwszym z nich jest attyckie święto Lenajów (Wiejskich Dionizji), na którym odgrywano wesołe widowiska ludowe, zalążki prakomedii. Centralnym punktem obrzędów było niesienie w procesji phallosa, symbolu męskiej siły rozrodczej i śpiewanie przy okazji sprośnych piosenek (phallika). Procesję taką nazywano komos, zatem słowo komedia, bezpośrednio pochodzące od komodia tłumaczy się „pieśń komosowa” (inne tłumaczenie: „hulaszcza pieśń”).
Drugim czynnikiem wpływającym na rozwój komedii była poezja jambiczna, pieśń drwiąca i zawierająca przycinki o charakterze osobistym. Utwory takie bywały śpiewane przez chłopów pod domami ludzi, których oskarżano o ucisk. Wykonywano je także podczas świąt ku czci Demeter. Ich cechą charakterystyczną, przejętą później przez komedię staroattycką stanowił spór dwóch chórów (agon), męskiego i żeńskiego. Z czasem agon przestał być konieczną częścią utworu, ale zawsze gdy się pojawiał, pełnił ważną funkcję: przedstawiał przedmiot sporu, rysował główną tematykę sztuki, prezentował debatę. Zawsze kończył się zgodą, a chóry wygłaszały wspólnie parabazę, apostrofę do widzów.
Wreszcie trzecim źródłem, z którego narodziła się komedia, była kultura dorycka. U ludów doryckich odgrywano krótkie, luźne scenki parodiujące mity i pokazujące postaci herosów i bogów w sposób karykaturalny. Scenki mogły mieć też charakter obyczajowo-społeczny. Tam narodził się motyw komicznego lekarza, później wielokrotnie adaptowany przez komediopisarzy, np. Moliera. Kultura dorycka dała komedii aktora-solistę, a także wzór komicznych strojów i masek.
Efektem tego, że komedia staroattycka narodziła się poprzez połączenie komedii chóralnej z dorycką krotochwilą, było jej kompozycyjne pęknięcie. Mogła mieć ona dwojaką budowę: epigramatyczną i epizodyczną. W pierwszej chór podzielony był na dwie części, poza tym występował aktor-solista (ewentualnie przodownik chóru). Wystąpienia ich były ułożone symetrycznie: najpierw śpiewał jeden pół-chór, potem solista, następnie drugi pół-chór i znowu solista. Części te nazywamy kolejno: oda, epirremat, antoda, antepirremat. Przedstawieniu mógł jeszcze towarzyszyć wesołek nie wtrącający się bezpośrednio w spór, ale komentujący wydarzenia. Natomiast kompozycja epizodyczna składała się z luźnych scenek, przedzielonych występami chóru.
Komedia staroattycka łączyła w sobie elementy baśniowo-fantastyczne, groteskowe i parodystyczne z realistycznymi, aluzyjnymi lub bezpośrednimi atakami na konkretnych ludzi lub instytucje publiczne. W V w. p.n.e. włączono ją w program Wielkich Dionizji, ale wciąż grano na Lenajach. Koniec jej rozwoju pokrywa się w czasie z wyeliminowanej z niej tradycyjnej roli chóru (ok. II w. p.n.e.). Najwybitniejszym przedstawicielem komedii staroattyckiej był Arystofanes.
Komediopisarze czasów nowożytnych nawiązywali do innej odmiany gatunku, „komedii nowej”, stworzonej w Grecji przez Menandra i kontynuowanej w starożytnym Rzymie. Zmiany poszły głównie w kierunku zwiększenia spójności kompozycji. Konflikt i akcja są w niej ściśle określone, a wydarzenia rozwijają się pomyślnie dla bohaterów budzących sympatię publiczności. Realizowana jest w niej estetyczna kategoria komizmu, występująca w trzech odmianach: komizmu słownego, sytuacyjnego i postaci.
Pierwszy z nich tworzony jest poprzez odpowiednio poprowadzone dialogi, drugi powstaje na skutek wprowadzenia zabawnych dla widza układów, wykorzystuje się w tym celu np. nieporozumienie czy przebierankę. Ostatni typ komizmu opiera się na sposobie kreowania bohaterów, często są to postacie karykaturalne, mające swe przyzwyczajenia, właściwe sobie powiedzonka. W komedii klasycystycznej bohaterowie mieli być reprezentantami pewnych typów ludzkich, ich indywidualizm nie był tak ważny jak w tragedii. Zróżnicowanie typów często dokonywało się właśnie za pomocą języka, dlatego dopuszczano różnorodność stylistyczną.
Przez długi czas komedia zachowała swoją wyrazistość gatunkową dzięki pozycji drugiego uznanego gatunku dramatycznego. W Polsce takie utwory pisali np. Zabłocki i Fredro. Z czasem wyrazistość ta uległa zatarciu; z jednej strony powstały różne rodzaje komedii, z drugiej jej elementy przeszły do innych gatunków dramatycznych, np. dramatu obyczajowego.
Źródło:
S. Srebrny, Wstęp do: Arystofanes, Wybór komedii, Warszawa 1955, s. 5-42.
Słownik terminów literackich, pod red. J. Sławińskiego, Wrocław 1998.
Zarys teorii literatury, pod red. M. Głowińskiego, A. Okopień-Sławińskiej, J. Sławińskiego, Warszawa 1975, s. 418-420.
Autor: Joanna Wiśniewska