W Nowym Testamencie listy stanowią 21 z 27 ksiąg, podczas gdy w Starym Testamencie wcale się nie pojawiają jako gatunki autonomiczne, ich treść bywa jednak cytowana. Różnicę tę tłumaczy się wpływami kultury hellenistycznej oraz specyfiką apostolskiego nauczania – nie zawsze krzewiciel nowej wiary mógł być z wspólnotą, wtedy pisał do niej listy.
W starożytności (a również w czasach późniejszych) listy były jedyną możliwością komunikowania się ludzi na odległość. Z czasem zaczęły przybierać formę literacką, co było związane z potrzebą klarownego stylu, tak aby odbiorca pozbawiony innych czynników ułatwiających porozumiewanie się, np. mimiki twarzy czy gestów, mógł prawidłowo odczytać komunikat nadawcy. Archeolodzy odnajdują duże ich ilości w rejonie Bliskiego Wschodu i Morza Śródziemnego, ale współcześnie trudno jest oszacować, na ile były zjawiskiem powszechnym, ponieważ zachowały się tylko te spisane na trwałym materiale lub zachowane dzięki suchemu klimatowi. Takie znaleziska mają duże znaczenie w badaniu kultury ludów starożytnych, m. in. zacierają dawne przekonania o analfabetyzmie, dowodzą, że sztuka pisania znana była też wśród ludzi mniej zamożnych.
Listy należące do korespondencji oficjalnej dzielimy na trzy typy: królewskie (dyplomatyczne), wojskowe (rozkazy i meldunki) i administracyjne (dotyczące spraw wewnętrznych). O takich właśnie rodzajach korespondencji (np. pomiędzy Salomonem a Hiramem, królem Tyru) dowiadujemy się z ksiąg Starego Testamentu. Już w VI w. p. n. e. w Persji powstał pierwszy system pocztowy, ale był przeznaczony jedynie dla spraw państwa. Zwykli ludzie przekazywali listy za pomocą niewolników, a ci biedniejsi musieli liczyć na pomoc karawan lub przyjaciół. Spisywano je trzcinowym rylcem na glinianych tabliczkach, pędzelkiem lub trzciną na skorupkach, a także na pergaminie lub welinie (wyprawionej skórze).
Nowotestamentowe listy apostolskie mają charakter literacki, a sposób ich redagowania był dostosowany do tego, kto był adresatem. Zwykle dzielą się na część dogmatyczną i dydaktyczną. Do Nowego Testamentu zaliczamy 13 Listów św. Pawła, List do Hebrajczyków oraz 7 Listów katolickich: list św. Jakuba Apostoła, dwa św. Piotra, trzy św. Jana i list św. Judy Tadeusza. Tematyka w nich poruszana jest różnorodna, choć zawsze skupiona na chrystianizacji. Zawierają rozważania dotyczące przykładowo mądrości (np. 1 Kor 2, 6–10) czy tajemnicy planu Zbawienia (np. Ef 1, 3-14). Piszący apostoł niejednokrotnie sam daje świadectwo wiary (jak w 2 Kor 11, 24-28).
W Listach św. Jana pojawia się myśl kluczowa dla chrześcijaństwa: Bóg jest światłością, a przede wszystkim jest miłością. Jezus dał temu wyraz, kiedy ustanowił chrzest jako symbol wejścia do rodziny Dzieci Bożych czy w wieczerniku, gdy mył nogi swym uczniom.
Źródła:
K. Bukowski, Biblia a literatura polska, Warszawa 1990.
Encyklopedia biblijna, pod red. P. J. Achtemeira, Warszawa 1999.
Słownik wiedzy biblijnej, pod red. Matzgera, M. D. Coogana, Warszawa 1997.
Autor: Joanna Wiśniewska