Przypowieść w Biblii hebrajskiej może oznaczać przysłowie, zagadkę, satyrę, alegorię (ale nie w dzisiejszym rozumieniu tego słowa) albo opowiadanie, natomiast w Nowym Testamencie możemy znaleźć przypowieść-opowiadanie, przypowieść-przykład, aforyzm, metaforę, podobieństwo. Widać zatem, że w kulturze hebrajskiej termin ten jest szeroko rozumiany.
Można jednak spróbować rozróżnić kilka z tych pojęć. Przysłowie jest krótką sentencją, zdaniem zawierającym maksymę moralną lub mądrościową. Metafora (przenośnia) to figura retoryczna lub stylistyczna, za pomocą której cechy jednej rzeczywistości przenosi się na drugą: „Królestwo niebieskie podobne jest do króla, który wyprawił ucztę weselną swemu synowi. Posłał więc swoje sługi, żeby zaproszonych zwołali na ucztę, lecz ci nie chcieli przyjść” (Mt 22, 2-3). Król jest tu Bogiem, słudzy to prorocy. W kontekście Pisma Świętego alegorią jest rozbudowana przenośnia. Chodzi o to, że ważny jest w niej każdy szczegół (np. w alegorii Dobrego Pasterza istotne są też takie elementy jak owce, brama, owczarnia, odźwierny). Posługuje się ona obrazem dla wyrażenia pewnej idei. Przypowieść i alegoria w Biblii są ze sobą splecione, ich złączenie określa się po hebrajsku jako maszal.
Sama przypowieść w kulturze hebrajskiej była inaczej rozumiana niż w świecie klasycystycznym (grec. parabolé, czyli „zestawienie obok siebie”, łac. parabola). Porównuje się w niej dwa składniki: pierwszy należy do życia codziennego, drugi nie jest dostępny zmysłom, należy do sfery pojęć. Przypowieść ewangeliczna jest opowiadaniem wymyślonym, ale opartym na zasadach prawdopodobieństwa. Służy temu, aby wyjaśnić wiernym tajemnice królestwa Bożego, uświadomić im, czego się od nich wymaga. Jezus w swoich przypowieściach nie posługiwał się bajką ani mitem – materiał czerpał z codziennego życia. Charakteryzuje je koloryt lokalny (palestyński, galilejski). Potwierdza to ich autentyczność. W przypowieściach nie ma przesady, choć czasem wnioski płynące z przypowieści mogą zaskakiwać (Zob. np. Łk 18,14).
Współcześnie przypowieści ewangeliczne jako gatunek literacki dzieli się na:
1. Rozwinięte porównania (np. porównanie ziarnka gorczycy z królestwem Bożym – Mk 4, 28-34).
2. Rozwinięte symbole (np. odnalezienie zgubionej drachmy jako nawrócenie – Łk 15, 8-10).
3. Alegorie, czyli rozwinięte metafory (np. w przypowieści o siewcy – Mt 13, 3-8).
4. Przypowieści mieszane, porównania i metafory (np. Mt 20, 1-15)/
5. Opowiadania przypowieściowe (np. Łk 11, 5-9).
6. Przykłady przypowieściowe (np. Łk 16, 19-31).
Źródła:
K. Bukowski, Biblia a literatura polska, Warszawa 1990.
Słownik wiedzy biblijnej, pod red. Matzgera, M. D. Coogana, Warszawa 1997.
Autor: Joanna Wiśniewska